ภูมิปัญญาการคล้องช้าง

 

ภูมิปัญญาในการคล้องช้างหรือที่ชาวบ้านเรียกว่า การไปเถื่อนช้าง หรือ ไปต่อช้าง  การไปคล้องช้างจะไม่ทำในเดือน 6-7 เพราะเป็นช่วงที่ช้างตกมันและผสมพันธุ์กัน  ย้อนไปประมาณ 50-60 ปี  เมื่อชาวปะกำออกไปคล้องช้างที่ป่าดงใหญ่  จะมีผู้ที่เกี่ยวข้องกับช้างซึ่งมีศักดิ์เรียกกันตามลำดับ ดังนี้ คนเลี้ยงช้าง ควาญช้าง หมอช้าง ครูบาช้าง  และปัดทะยาย  ผู้ที่จะเป็นหมอช้างได้ต้องผ่านพิธีกรรมของชาวช้างก่อน  ซึ่งดำเนินพิธีกรรมโดย ปัดทะยาย  และมีครูบาช้าง เป็นสักขีพยานเหมือนการบวชพระ  ปัดทะยาย เป็น พระอุปัชฌาย์  ครูบาช้าง คือ พระกรรมวาจาจารย์และพระอนุสาวนาจารย์  คนที่จะเป็นหมอช้างได้ต้องสามารถคล้องช้างได้ไม่ต่ำกว่า 6 เชือก  เมื่อชำนาญมากขึ้นจะเลื่อนเป็น ครูบาช้างและปัดทะยายตามลำดับ      การเรียกช้าง  ตัวผู้ เรียก ช้างพลาย  ตัวเมีย เรียก ช้างพัง  ช้างตัวผู้ไม่มีงา เรียก ช้างสีดอ  ช้างต่อที่ดีต้องมีลักษณะหูกางยาน  งวงยาว  สูงโปร่ง  หางตรงดี  เรียกว่า บังพลา  อายุประมาณ 17-18 ปี  มีร่องบนหัวที่นั่งชิดกันดี

การออกไปคล้องช้างต้องมีพิธีบวงสรวงผีปะกำ ณ ศาลปะกำ  ซึ่งปลูกเป็นอาคารถาวรภายนอกรั้วบ้านที่ตนอาศัย  โดยต้องจัดเตรียมเครื่องเซ่นและเสบียงให้พร้อม  เพราะหลังจากทำพิธีเสร็จ  จะกลับเข้าบ้านอีกไม่ได้  ต้องออกป่าทันที  เมื่อเดินทางถึงบริเวณที่คาดว่าจะมีช้างป่าอาศัยอยู่โดยสังเกตจากรอยเท้า  หมอช้างและครูบาช้างก็จะพักตรงนั้น  ในการไปต่อช้างแต่ละครั้ง  ต้องมีช้างต่ออย่างน้อย 2 เชือก  แต่ไม่เกิน 10 เชือก  โดยแต่ละเชือกจะมีคนติดตามไป 2 คน คือ หมอและควาญช้าง  บริเวณที่พัก  เรียกว่า ชมรม  หมอช้างจะทำพิธีกรรมตามความเชื่อทางไสยศาสตร์  กั้นแนวเขตโดยใช้เวทมนตร์คาถา  ก่อกองไฟ 3 กอง  การออกไปคล้องช้าง  ชาวช้างจะมีภาษาเรียกสิ่งของเครื่องใช้และกิริยาต่าง ๆ เป็นของตนเองต่างกับภาษาปกติ  ช่วงเวลาที่เหมาะสำหรับการคล้องช้าง คือ เวลาพลบค่ำ ซึ่งเป็นช่วงที่ช้างออกหากิน  การคล้องช้าง  หมอช้างจะนำช้างต่อเข้าประชิดพอได้จังหวะก็ใช้คันจามเหวี่ยงหนังปะกำไปที่เท้าช้างป่า  เมื่อปะกำติดที่เท้าแล้ว  หมอช้างก็จะปล่อยเชือกปะกำ  โดยปลายเชือกหนึ่งผูกติดที่คอช้างเอาไว้  อีกด้านหนึ่งจะติดที่เท้าช้างป่า  ช่วงนี้จะปล่อยให้ช้างดิ้นต่อสู้  เมื่อหมดแรงแล้ว  หมอช้างก็จะเหวี่ยงทาม (อุปกรณ์ผูกคอช้างไม่ให้ดิ้นต่อสู้) ผูกที่คอช้างป่า  แล้วลากมาผูกกับต้นไม้  ตรงที่เชือกผูกคอจะมีเดื้อง  ลักษณะคล้ายกับวงเวียนเพื่อไม่ให้ทามรัดคอมากเกินไป  อาจทำให้ถึงตายได้

เมื่อคล้องช้างได้ตามที่ต้องการแล้วก็จะทำพิธีออกกรรม  มีการกินอาหารและดื่มสุรา  เป็นการเฉลิมฉลองความสำเร็จแล้วจึงกลับบ้าน 

ช้างป่าที่จับได้จะนำมาฝึกประมาณเดือนครึ่ง  จากนั้นจึงนำไปขายหรือนำไปใช้งานต่อไป  การออกป่าครั้งหนึ่งกินเวลา 6-7 เดือนหรืออาจถึงปี  บริเวณที่มีช้างป่า คือ ป่าดงใหญ่ ดงอีจาน และป่าในเขตกัมพูชา  การฝึกช้าง  จะล่ามช้างไว้ให้หิวเป็นเวลานานพอสมควร  และอาจให้ช้างบ้านตีถ้าดื้อดึง  เมื่อช้างป่าสงบและหิวแล้วจึงนำอาหารไปให้  ช้างก็จะเชื่องลงและเชื่อฟัง  กลายเป็นช้างบ้านในที่สุด (คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ, 2544 : 183-185)