สถาบันพระมหากษัตริย์กับพระพุทธปฏิมา

 

สถาบันพระมหากษัตริย์กับพระพุทธปฏิมา

หมวด ก.
ความสัมพันธ์ระหว่างพระมหากษัตริย์กับพระพุทธศาสนา

ความสัมพันธ์ระหว่างพระมหากษัตริย์กับการสร้างพระพุทธรูป เป็นสิ่งที่คู่กันมาตั้งแต่ครั้งพระเจ้าปเสนทิแห่งแคว้นโกศล และพระเจ้าอุ-
เทนแห่งนครโกสัมพี สร้างพระ พุทธรูปด้วยแก่นจันทน์และทองคำ ถือเป็นพระพุทธรูปสององค์แรกของพระตถาคตที่ สร้างขึ้นในชมพูทวีป ซึ่งจะเห็นได้ว่าในบริบทของการสร้างพระพุทธรูปนั้น พระมหากษัตริย์ เป็นองค์อุปถัมภ์ที่สำคัญ ไม่ว่าจะเป็นแว่นแคว้นใด ประเทศใด หรือยุคสมัยใด ตราบที่ พระองค์ทรงนับถือพุทธศาสนา การสร้างพระพุทธรูปถือเป็นพระกรณียกิจที่สำคัญและ เป็นแบบธรรมเนียมให้ปฏิบัติสืบทอดกันมา ดังจะเห็นได้จากจารึกของอินเดีย วรรณกรรม ของลังกา บทประพันธ์ของจีน ญี่ปุ่น และไทย

จนอาจกล่าวได้ว่า เมื่อใดที่พระมหากษัตริย์ทรงเป็นเอกอัครอุปถัมภกของพุทธศาสนา ก็จะมีการ สร้างพระพุทธรูปเป็นจำนวนมาก เช่น ในช่วงรัชสมัยพญาติโลกราชถึงพญาแก้ว (พ.ศ. ๑๙๘๕ – ๒๐๖๘ / ค.ศ. 1441 – 1525) ปกครองอาณาจักรล้านนา หรือในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. ๒๓๖๗ – ๒๓๙๔ / ค.ศ. 1824 – 1851) สมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. ๒๓๙๔ – ๒๔๑๑ / ค.ศ. 1851 – 1868) ปกครองกรุงรัตนโกสินทร์ และโดยเฉพาะในรัชกาลปัจจุบัน ซึ่งเป็นยุคสมัย ที่มีการสร้างพระพุทธรูปมากมายที่สุด และมีความหลากหลายกว่าสมัยอื่นๆ ในอดีตของไทย เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวถึงพระพุทธรูปที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ หรือมีความเป็นเลิศในด้านสุนทรียภาพ ก็ต้องอ้างถึงพระนามของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงสร้างพระพุทธรูปองค์นั้นขึ้นมา หรือที่สร้างในรัชกาลของพระองค์ ทั้งนี้เพราะในอดีตพระมหากษัตริย์เท่านั้นที่มีพระราชอำนาจ และพระ ราชทรัพย์เพียงพอที่จะสร้างพระพุทธรูปด้วยวัสดุที่หายาก มีค่า และมีขนาดใหญ่ได้ จึงไม่เป็นที่แปลกใจว่า ตำนานพระพุทธรูปจะมีสำนวนที่ไม่ต่างไปจากพระราชพงศาวดาร ที่เน้นการสร้างบุญสร้างกุศลด้วยการ สร้างพระพุทธรูปและพระอาราม รวมทั้งเนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับการแย่งชิงพระพุทธรูปสำคัญอีกด้วย แต่ที่พิเศษกว่าทุกประเทศและวัฒนธรรมอื่นๆ ที่นับถือพุทธศาสนา คือ ประเทศไทยเป็นประเทศ เดียวที่ยกย่องพระมหากษัตริย์เฉกเช่นพระพุทธเจ้า ดังที่มีพระพุทธพจนภาษิตว่า

ในหนังสือเรื่อง พระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๒๔๙๖) ได้พระราชทานรายละเอียดเกี่ยวกับความเป็นมาและความสำคัญของ พระราชพิธี รวมทั้งประวัติของพระพุทธรูปที่เกี่ยวเนื่องไว้อย่างถี่ถ้วน ทั้งพระราชพิธีที่เลิกไปแล้ว และที่ ยังกระทำกันในรัชสมัยของพระองค์ ซึ่งพระราชพิธีส่วนใหญ่ที่กล่าวถึงในหนังสือ พระราชพิธีสิบสองเดือน ก็เลิกลาขาดช่วงไปเกือบหมดแล้ว ฉะนั้นจึงจะกล่าวเฉพาะพระราชพิธีที่ยังปฏิบัติสืบต่อกันมาจน ปัจจุบัน

ตอนที่ ๑ พระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา

พระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เป็นพระราชพิธีที่เกี่ยวเนื่องกับสถาบันพระมหากษัตริย์ที่ สำคัญที่สุดรองลงมาจาก พระราชพิธีบรมราชาภิเษก เพราะเป็นพระราชพิธีที่ “ระงับยุคเข็ญของบ้านเมือง” (เรื่องเดียวกัน, ๒๒๒)

สาระสำคัญของพระราชพิธีนี้ คือการปลูกฝังความรู้สึกจงรักภักดีต่อพระ มหากษัตริย์ โดยผ่านพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งเกี่ยวข้องกับการดื่มน้ำแช่ศัตราวุธที่ พราหมณ์พิธีและพระสงฆ์ได้เตรียมไว้ พร้อมทั้งคำประกาศสาปแช่งให้ข้าทูล ละอองฝ่ายในและฝ่ายหน้าผู้เข้าร่วมพิธี ที่คิดคดทรยศต่อพระมหากษัตริย์ ประสบกับความหายนะ และคำอำนวยพรให้ผู้ที่จงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์ ประสบความเจริญ (ธัญญ์พิชา ๒๕๕๐, ๑๕๓)

ข้าราชการจะดื่มน้ำที่แทงด้วยพระแสงราชศัสตรา ๑๓ องค์ ประกอบกับการอ่านประกาศโองการ แช่งน้ำ สาบานตนแสดงความซื่อสัตย์จงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์ กระทำสืบต่อกันมาตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ ประกอบพิธีในพระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เฉพาะพระพักตร์พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร (พระแก้วมรกต)

๑.๑ พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร (พระแก้วมรกต)

พระรัตนปัญญาเถระ กล่าวถึงตำนานของการสร้างพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรไว้ในเรื่องของ พระรัตนปฎิมา หรือพระแก้วมรกต (ดูรูปที่ ๓.๖ ก.) ในหนังสือ ชินกาลมาลีปกรณ์ โดยเกริ่นนำว่า

ศาสนาจักรุ่งเรืองได้ด้วยรูปจำลองของพระพุทธโดยแท้

พระเถระนาคเสนแห่งเมืองปาตลีบุตรในประเทศอินเดีย จึงจำลองพระพุทธรูปขึ้นมาด้วยฤทธิ์และ มนตร์ โดยมีวิสสุกรรมเทวบุตร แปลงตัวเป็นช่างทำรูป ได้พุทธปฏิมาองค์หนึ่ง สูง ๑ ศอก กับ ๑ นิ้ว ส่วนพระเถระนาคเสนนั้นได้

พระพุทธรูปที่พระมหากษัตริย์ทรงสร้างเพื่อเป็นสิริมงคลและเป็นพระเกียรติยศของพระองค์ ที่สำคัญได้แก่ พระพุทธปฏิมาทรงเครื่องฉลองพระองค์

ตอนที่ ๕ พระพุทธปฏิมาที่สร้างขึ้นแทนองค์พระมหากษัตริย์
              และพระราชวงศ์

พระพุทธปฏิมาทรงเครื่องฉลองพระองค์

อาจจะกล่าวได้ว่า พระพุทธรูปทรงเครื่องฉลองพระองค์ที่พระมหากษัตริย์สามพระองค์แรกของ กรุงรัตนโกสินทร์ทรงสร้างขึ้นด้วยพระราชศรัทธาในพระบวรศาสนานั้น เป็นพระพุทธรูปที่สะท้อนให้เห็น ค่านิยมของคณะสยามนิกายซึ่งเป็นนิกายที่สืบทอดมาจากคณะกัมโพชสงฆ์ปักขะที่ในปัจจุบันเรียกว่าคณะ มหานิกายได้อย่างสมบูรณ์ที่สุด เพราะพุทธศาสนาและสถาบันพระมหากษัตริย์ได้รวมเข้าเป็นอันหนึ่งอัน เดียวกัน โดยไม่สามารถที่จะแยกออกจากกันได้ อันเห็นได้จากที่พระพุทธรูปคือพระมหากษัตริย์ และ พระมหากษัตริย์ทรงเป็นพระพุทธเจ้า และจากการที่คณะสยามนิกายนิยมสร้างพระพุทธรูปทรงเครื่องฉลอง พระองค์ของพระจักรพรรดิราช ตามที่กล่าวถึงใน มหาชมพูปติสูตร จาก พระสุตตันตปิฎก ลักขณสูตรทีฆนิกาย (สุชีพ ๒๕๓๕, ๓๖๑) และใน เอกปุคคลปาสิ อังคุตตรนิกาย ในพระไตรปิฎกที่กล่าวว่า ทั้งพระพุทธเจ้า และพระจักรพรรดิราช ต่างก็เป็นอัจฉริยมนุษย์ ประสูติขึ้นมาเพื่อประโยชน์สุขของ มวลมนุษย์ชาติเช่นกัน (เรื่องเดียวกัน, ๔๙๓) และตามที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสให้ พระศรีสุนทรโวหาร เจ้ากรมอาลักษณ์ เรียบเรียงประวัติของพระพุทธบุษยรัตนจักรพรรดิพิมลมณีมัยในปี พ.ศ. ๒๔๐๔ (ค.ศ. 1861) และทรงแทรกเรื่องราวของการสร้างพระพุทธรูปทรงเครื่อง ฉลองพระองค์ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก สมเด็จพระบรมอัยกาธิ-ราช พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย สมเด็จพระบรมชนกนาถ และพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ทรงสร้างขึ้นว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก สมเด็จพระบรมอัยกาธิราช ทรงดำเนินตามประเพณีในราชตระกูลว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและกรมพระราชวังบวร ต้องสร้างพระพุทธรูปฉลองพระองค์เป็นพระพุทธรูปยืนห้ามสมุทรสูงเสมอพระองค์ ทรงเครื่องต้น คือ พระ มหามงกุฎ กรรเจียกจร ฉลองพระศอ ทับพระทรวง พระสังวาล ตาบหน้าตาบหลัง เฟื่องข้าง ผ้าทิพย์ พระสุพรรณกระถอบชายไหวสามชั้น พระสุพรรณภูษา พระเกยูร พระพาหุรัด พระสุพรรณมาลัยกนกเหน็บ พระธำมรงค์ทั้งสิบนิ้ว ยอดรังแตนใจกลางพระหัตถ์ ฉลองพระบาทเชิงงอน พระพุทธรูปฉลองพระองค์ เช่นนี้ พระเจ้าอยู่หัวและกรมพระราชวังบวรเมื่อเวลาเสวยราชสมบัติ“รีบร้อนเร่งซงส้างขึ้นไว้เพื่อจะให้ เป็นพระเกียรติยส สืบไปพายหน้าทุกพระองค์” (จอมเกล้าเจ้าหยู่หัว ๒๔๘๕, ๙๘ – ๙๘, อักขรวิธีสมัย จอมพล ป. พิบูลสงคราม)

ตอนที่ ๗ พระพุทธรูปที่พระมหากษัตริย์ทรงสร้างเพื่อกิจการพิเศษ

เนื่องด้วยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวชอยู่ถึง ๒๗ พรรษาก่อนที่จะเสด็จขึ้นครองราชย์ จึงทรงมีความผูกพันกับพุทธศาสนามากเป็นพิเศษ พระพุทธรูปที่ทรงสร้างขึ้นเพื่อกิจการ พิเศษนั้นล้วนเกี่ยวข้องกับการสถาปนาคณะธรรมยุติกนิกาย โดยพระสัมพุทธพรรณีเป็นพระพุทธรูปองค์ แรกที่สร้างขึ้นในคณะธรรมยุติกนิกาย และพระพุทธปริตร ที่สร้างขึ้นตามเกณฑ์ของส่วนสัดตามขนาด ของเมล็ดข้าวเปลือก ที่ทรงเชื่อว่าเป็นเกณฑ์ที่ใช้ครั้งสมัยพุทธกาล และเป็นเกณฑ์ที่ทรงใช้กับพระพุทธรูป ที่โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นในรัชกาลของพระองค์

๗.๑ พระสัมพุทธพรรณี (ดูรูปที่ ๓.๗๖)

พระพุทธรูปองค์แรกของธรรมยุติกนิกาย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างขึ้น ในปี พ.ศ. ๒๓๗๓ (ค.ศ. 1830) ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมติเทววงศ์ และประทับอยู่ที่วัดสมอราย (วัดราชาธิวาสวิหาร) มีพระฉายาว่า พระวชิรญาณเถระ ได้ทรงสถาปนาคณะธรรมยุ-ติกนิกายขึ้น พร้อมกันนั้นก็ได้ทรงหล่อพระพุทธรูปประทับขัดสมาธิราบปางสมาธิ ถวายพระนาม ว่า “พระสัมพุทธพรรณี” ซึ่งบรรจุดวงพระชนมพรรษาและพระสุพรรณบัฏเดิม แต่ที่เป็นพิเศษคือ พระพุทธรูปองค์นี้ไม่มีพระเมาลี หรือพระเกตุมาลา ซึ่งพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐวรการ ช่างเอกของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเล่าประทานสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพว่า

ทูลกระหม่อม (พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) ไม่โปรดจะให้มีพระ เกตุมาลา ด้วยพระอรรถกถาจารย์หรืออะไรอธิบายไว้ว่า พระเกตุมาลานั้นเกิด ขึ้นด้วยอำนาจทรงสมาธิ อาจจะกลั้นหายใจลมจึงดันขึ้นเบื้องบนทำให้มีพระ เกตุมาลา ทูลกระหม่อมตรัสว่าหัวเป็นปุ่มก็ไปเข้าลักษณะบุรุษโทษ ไม่ควรแก่จะ เป็นพุทธลักษณะเลย ... จนถึงทรงอธิษฐาน ให้ทรงพระสุบินเห็นพระรูป พระพุทธเจ้าอันแท้จริง ก็ได้ทรงพระสุบินเห็นจริงๆ แต่ก็เห็นพระเศียรมีปุ่มดุจ พระพุทธรูปที่ทำกันอยู่นั้นเอง ทั้งนี้ไปเข้ารูปอย่างที่ฝ่าพระบาทตรัสประทาน วินิจฉัยไว้ด้วยความเคยเห็นนั้นเอง ที่สุดทูลกระหม่อมก็ทรงหักหัวหักหางเอาว่า พระเศียรมีปุ่มไม่ได้ เพราะฉะนั้นพระพุทธรูปซึ่งสร้างขึ้นในรัชกาลที่ ๔ จึงไม่มี พระเกตุมาลา (สาส์นสมเด็จ เล่ม ๑๗ ๒๕๑๕, ๒๗๗ – ๒๗๘)

ภายหลังได้ทรงบรรจุพระบรมสารีริกธาตุภายในองค์พระด้วย พระสัมพุทธพรรณีประดิษฐานที่วัด สมอรายเรื่อยมาจนกระทั่งเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประกอบพระราชพิธี บรมราชาภิเษก ก็ได้โปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระสัมพุทธพรรณีไปประดิษฐานในพระราชพิธีด้วย หลังจาก พระราชพิธีบรมราชาภิเษก จึงได้อัญเชิญพระสัมพุทธพรรณีไปประดิษฐานที่ฐานชุกชีในพระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดารามแทนที่พระพุทธสิหิงค์ ที่ได้อัญเชิญไปไว้ที่พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ในพระ บวรราชวัง อันเป็นที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว (สุริยวุฒิ ๒๕๓๕, ๓๒๖)