ประวัติจังหวัดหนองคาย

 

อารยธรรมอาณาจักรล้านช้างส่งอิทธิพลในอีสานเหนือบริเวณแอ่งสกลนคร  มากกว่าแอ่งโคราช  หรืออีสานใต้  หนองคายถือเป็นแหล่งอารยธรรมล้านช้างที่สำคัญแห่งหนึ่ง  เช่น  ปรากฏหลักฐานมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย มีเส้นทางโบราณติดต่อกันระหว่างเมืองสำคัญของแคว้นสุโขทัย กับแคว้นล้านช้าง จากแควน้อย-เมืองนครไทย พิษณุโลก-อำเภอด่านซ้าย-อำเภอวังสะพุง จังหวัดเลย อำเภอนากลาง อำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ผ่านเมืองเวียงคุก อำเภอท่าบ่อ จังหวัดหนองคาย สู่นครเวียงจันทน์

ลาวจากอาณาจักรล้านช้างเริ่มอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในอีสานเหนือ บริเวณแอ่งสกลนคร ตั้งแต่รัชกาลของพระยาสามเสนไทย ตรงกับรัชกาลของสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1 แห่งอยุธยา  บริเวณเวียงคุกและ      ศรีเชียงใหม่ เคยเป็นส่วนหนึ่งของเวียงจันทน์

พ.ศ. 2093-2115 ยุคทองของพุทธศาสนา แห่งอาณาจักรล้านช้างในสมัยพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ของลาว ทรงเป็นอัครศาสนูปถัมภก มีเวียงคุกและพานพร้าว (ศรีเชียงใหม่) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเวียงจันทน์ เป็นศูนย์กลางศาสนา

พ.ศ.2321 เทศรัวลาวสู่เมืองพานพร้าว ปลายสมัยธนบุรี เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก (รัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์) ได้ยกทัพมาตีเวียงคุก เมืองปะโค เมืองพานพร้าว ซึ่งขณะนั้นขึ้นกับนครเวียงจันทน์ อัญเชิญ       พระแก้วมรกต และกวาดต้อนครอบครัวชาวลาวเวียงจันทน์มาไว้ที่เมืองพานพร้าว หรือศรีเชียงใหม่

พ.ศ.2369 สถาปนาเมืองหนองคาย ในรัชสมัยที่ 3 เกิดศึกกบฎเจ้าอนุวงศ์ แห่งนครเวียงจันทน์ หลังปราบกบฏ คนลาวถูกกวาดต้อนมาฝั่งไทยอีกครั้ง พร้อมอัญเชิญพระเสริม พระสุก พระใส พระคู่บ้านคู่เมือง     มาประดิษฐานที่บ้านพานพร้าว ย้ายเมืองศูนย์กลางหัวเมืองในเขตอีสานเหนือ และเวียงจันทน์ มาที่หนองคาย ซึ่งมีพื้นที่อุดมสมบูรณ์ ชื่อ หนองคาย ตั้งชื่อตามหนองน้ำใหญ่ และไผ่คาย ซึ่งขึ้นอยู่ดกดื่นบริเวณนั้น         ท้าวสุวอธรรมา ต้นกระกูล ณ หนองคาย ได้รับแต่งตั้งเป็น พระปทุมเทวาภิบาล เป็นเจ้าเมืองคนแรก

พ.ศ.2418 กบฏฮ่อ นับจากเหตุการณ์ กบฏเจ้าอนุวงศ์ ในปี พ.ศ.2369 แล้ว กบฏฮ่อนับเป็นอีกครั้งหนึ่งที่เมืองหนองคายต้องเข้าไปเกี่ยวข้องกับการเมืองระดับประเทศ กบฏฮ่อเกิดขึ้นถึง 2 ครั้ง

ครั้งแรกในปี พ.ศ.2418 พวกฮ่อได้เข้ามารุกรานตีเอาหัวเมืองรายทาง เข้ามายึดได้เมืองเวียงจันทน์     ซึ่งขณะนั้นขึ้นกับเมืองหนองคาย  ในครั้งนั้นมีพระยาอำมาตย์ธิบดี (ชื่น) เป็นแม่ทัพไปปราบฮ่อที่เวียงจันทน์   จนพวกฮ่อแตกหนีไปอยู่ที่ทุ่งเวียงคำ

ครั้งที่ 2 เกิดขึ้นราวปี พ.ศ.2428 พวกฮ่อยึดทุ่งเวียงคำตีลงมาถึงเวียงจันทน์ พระบาทสมเด็จ            พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดเกล้าให้พระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม เป็นแม่ทัพไปปราบฮ่อได้สำเร็จ จนพวกฮ่อแตกหนี และได้สร้างอนุสาวรีย์บรรจุอัฐิผู้เสียชีวิตในการปราบฮ่อไว้ที่หลังสถานีตำรวจภูธรอำเภอเมืองหนองคาย เมื่อมี พ.ศ.2428  ต่อมาได้สร้างอนุสาวรีย์ใหม่ ที่บริเวณหน้าศาลากลางจังหวัด        (หลังเดิม) ในปี พ.ศ.2492  และได้ย้ายอัฐิส่วนหนึ่งไปบรรจุไว้

พ.ศ.2431 ศูนย์บัญชาการมณฑล ในสมัยรัชการที่ 5 หนองคายเป็นศูนย์บัญชาการมณฑลลาวพวน     ดูแลหัวเมืองอีสานตอนเหนือ นับเป็นจุดเริ่มต้นของการรับวัฒนธรรมจากเมืองหลวงอย่างใกล้ชิดกว่าแต่ก่อน    ที่เพียงส่งเครื่องบรรณาการไปถวายเท่านั้น

พ.ศ.2436 เสียดินแดนฝั่งขวาแม่น้ำโขง เมื่อไทยต้องเสียดินแดนฝั่งขวาแม่น้ำโขงให้แก่ฝรั่งเศส ไทยต้องย้ายกองบัญชาการมณฑลลาวพวน ไปตั้งอยู่ที่ตำบลหมากแข้ง  เมืองอุดรธานี ตามข้อบังคับที่ระบุห้ามตั้งกองทัพในรัศมี 25 กิโลเมตร จากชายแดนฝั่งแม่น้ำโขง

 พ.ศ.2458 ยกฐานะจังหวัด ในสมัยรัชกาลที่ 6 ยกเลิกระบบมณฑลเทศาภิบาลในปี 2457  ปีต่อมาหนองคายได้รับการยกฐานะเป็นจังหวัด

พ.ศ.2500 กระแสแห่งความเปลี่ยนแปลง มีการตัดถนนและสร้างทางรถไฟไปสุดแดนที่หนองคาย ตามแผนเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 1 วิถีชีวิตคนในท้องถิ่นเริ่มเปลี่ยนแปลงจากการผลิตเพื่อยังชีพ เป็นการผลิตเพื่อขาย พื้นที่ป่าเปลี่ยนเป็นนาข้าว  และปลูกพืชเศรษฐกิจชนิดใหม่  เช่น  ข้าวโพด  มันสำปะหลัง  การค้าชายแดนบริเวณอำเภอศรีเชียงใหม่เริ่มคึกคัก เมื่อชาวจีนอพยพเข้ามา และเริ่มซบเซาหลังลาวตกเป็นเมืองขึ้นของฝรั่งเศส  ตั้งแต่ปี พ.ศ.2487 ถึงปี พ.ศ.2518  เมื่อลาวเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบคอมมิวนิสต์       ศูนย์กลางการค้าย้ายไปที่อำเภอเมืองหนองคาย

อำเภอเมืองหนองคาย  ประตูสู่อินโดจีน  มีการฟื้นฟูความสัมพันธ์ไทย-ลาวขึ้นใหม่  ในสมัยรัฐบาล     พลเอกชาติชาย  ชุณหะวัน  ภายใต้นโยบายเปลี่ยนสนามรบเป็นสนามการค้า  โครงการมิตรภาพไทย-ลาว  หรือ ขัวมิดตะพาบ ได้รับการรื้อฟื้นมาอีกครั้ง  โดยได้ก่อสร้างสะพานข้ามแม่น้ำโขง  และทำพิธีเปิดสะพานข้าม      แม่น้ำโขงเชื่อมระหว่างจังหวัดหนองคายกับกำแพงนครเวียงจันทน์ ด้วยความร่วมมือระหว่างรัฐบาลออสเตรเลีย รัฐบาลไทย และรัฐบาลสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว  เมื่อวันที่  8  เมษายน  2537 สะพานดังกล่าว  มีความยาว 1,174 เมตร กว้าง 12.7 เมตร และมีช่องทางสำหรับรถไฟกลางสะพาน